Vượt xe và quy tắc làn đường tại Nhật Bản: cấm ở đâu, và vượt như thế nào

Hành vi thế nào thì được coi là 追越し (vượt xe)?

Vượt xe có một định nghĩa pháp lý gồm ba phần: bạn đuổi kịp xe phía trước, bạn thay đổi hướng đi, rồi bạn đi qua bên hông xe đó và ra phía trước nó. Đó là khoản 21 Điều 2 道路交通法 (định nghĩa), và chính phần ở giữa — thay đổi hướng đi — mới làm cho câu này thành một định nghĩa chứ không phải một lời mô tả.

Nếu bạn đi qua xe khác mà không thay đổi hướng đi — chẳng hạn xe đó ở làn bên cạnh và bạn cứ thế chạy tiếp — thì đó không phải 追越し mà là 追い抜き (vượt qua). Ranh giới này quyết định đúng sai của không ít câu hỏi, bởi có quy định chỉ cấm 追越し, lại có quy định cấm cả hai. Trong phạm vi 30 mét trước vạch sang đường cho người đi bộ và vạch sang đường cho xe đạp thì cả hai đều bị cấm (cả hai đều cấm) — và con số là 30 mét, không phải 50 mét. Nếu bạn vướng ở từ vựng, mục 追越し trong bảng thuật ngữ trình bày riêng từ này trên một trang.

Vượt bên phải hay bên trái?

Nguyên tắc là bên phải. Khoản 1 Điều 28 quy định khi định vượt xe khác, bạn phải đi qua bên phải của xe bị vượt (đi qua bên phải). Nhật Bản đi bên trái, nên phía để vượt là bên phải — ngược với thói quen của rất nhiều người mới sang. Vì vậy 「về nguyên tắc phải vượt từ bên trái」 là sai, và 「bên phải đông xe nên tôi vượt từ bên trái」 cũng sai.

Có hai trường hợp đảo ngược lại. Khi xe phía trước đã áp vào giữa đường (trên đường một chiều là áp vào mép phải) để rẽ phải, và khi bạn vượt một chiếc tàu điện mặt đường, bạn đi qua bên trái của nó (hai trường hợp đi bên trái). Tàu điện chạy trên đường ray đặt ngay giữa lòng đường, nên vượt bên phải nó đồng nghĩa với việc lấn sang phần đường ngược chiều; do đó 「tàu điện thì về nguyên tắc vượt từ bên phải」 là sai. Suốt quá trình vượt bạn phải giữ khoảng cách bên an toàn, và phải quan sát không chỉ xe ngược chiều cùng xe phía sau mà cả tình hình phía trước chiếc xe mình đang vượt.

Những nơi cấm vượt xe

Có sáu nhóm, và các con số rất quan trọng. 交通の方法に関する教則 liệt kê chúng cùng một chỗ: nơi có biển báo cấm vượt; gần chỗ ngoặt của đường; gần đỉnh dốc lên và trên đoạn dốc xuống có độ dốc lớn; trong hầm (trừ hầm có kẻ 車両通行帯); tại giao lộ và trong phạm vi 30 mét trước đó, trừ khi bạn đang đi trên đường ưu tiên; và tại đường ngang đường sắt, vạch sang đường cho người đi bộ, vạch sang đường cho xe đạp cùng phạm vi 30 mét trước đó (danh sách đầy đủ).

Đề thi tấn công từng mục bằng cách đổi đúng một chữ. Chỗ ngoặt và đoạn cong bị cấm ngay cả khi không thấy bóng dáng xe ngược chiều nào (vẫn cấm) — tiêu chí là địa điểm, không phải tầm nhìn. Dốc xuống gắt cũng bị cấm y như đỉnh dốc lên, nên câu 「gần đỉnh dốc thì cấm nhưng dốc xuống gắt thì được vượt」 là sai. Trong hầm chỉ được vượt khi hầm có kẻ làn, nên 「trong hầm thì luôn luôn cấm」 cũng sai. Ở giao lộ là 30 mét kèm ngoại lệ đường ưu tiên (30 mét, trừ đường ưu tiên); ở đường ngang và vạch sang đường cũng là 30 mét, không hề có phiên bản 10 mét nào. Tách riêng ra: bạn không được vượt một chiếc xe đang vượt xe khác — 「vượt kép」 (tuyệt đối không) — và cũng không được chen lên trước chiếc xe đang dừng hoặc đang đi chậm tại giao lộ hay đường ngang đường sắt.

Hai tấm biển về vượt xe khác nhau ở chỗ nào?

Đó là hai tấm biển khác nhau với phạm vi cấm khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng là lỗi phổ biến nhất ở chủ đề này. Biển 「追越しのための右側部分はみ出し通行禁止」 (số 三一四 trong 標識令) chỉ cấm việc lấn sang nửa đường bên phải để vượt (nó cấm cái gì). Kiểu vượt không lấn sang nửa bên phải thì vẫn được phép, nên câu 「tấm biển này cấm cả những cú vượt không lấn sang nửa bên phải」 là sai. Cấm bản thân hành vi vượt là một tấm biển khác — cùng hình vẽ đó nhưng bên dưới gắn thêm biển phụ ghi 「追越し禁止」 — và tấm đó cấm chính việc vượt xe. Hình giống hệt nhau, chỉ thêm một tấm biển phụ mà phạm vi cấm rộng hẳn ra: hãy kiểm tra biển phụ trước khi trả lời.

Vậy vì sao lại cần đến tấm biển 「cấm lấn」? Vì nếu không có biển, có những trường hợp bạn được phép lấn sang để vượt. Điểm 4 khoản 5 Điều 17 cho phép lấn sang nửa đường bên phải để vượt xe khác trên đoạn đường mà nửa đường bên trái rộng chưa tới 6 mét và tầm nhìn tốt — ngưỡng là 6 mét, không phải 8 mét — còn tấm biển sinh ra là để vô hiệu hóa sự cho phép đó (quy tắc 6 mét). Cách phân biệt y hệt cũng áp dụng cho phiên bản vạch kẻ trên mặt đường (vạch kẻ cũng không cấm toàn bộ).

Đi ở làn nào? Vạch vàng và chuyện đè vạch

Mặc định là 車両通行帯 thứ nhất tính từ mép trái của đường (Điều 20 · thứ nhất từ bên trái), không phải làn thứ hai. Khi cùng chiều có hai làn, bạn đi làn bên trái; khi có ba làn trở lên, bạn để trống làn ngoài cùng bên phải cho việc vượt xe và đi ở các làn còn lại (để trống làn phải nhất). Trên đường không kẻ làn, ngoài những lúc bất khả kháng như khi vượt xe, bạn đi áp về bên trái của đường (áp trái).

Khi vượt trên đường có kẻ làn, bạn dùng làn ngay sát bên phải làn mình đang đi — không phải làn cách hai làn, càng không phải làn bên trái (làn ngay bên phải) — và vượt xong thì phải nhanh chóng trở về một làn khác làn ngoài cùng bên phải (trở về ngay). Cứ nằm lì ở làn ngoài cùng bên phải sẽ dẫn tới chạy quá tốc độ và bám đuôi, nên điều này được viết thành nghĩa vụ chứ không phải một lời khuyên.

Còn ba quy tắc về vạch kẻ nữa. Bạn không được vượt qua vạch màu vàng để thay đổi hướng đi (vàng thì không) — và ở nơi có vạch 「cấm thay đổi hướng đi」, nó có thể chỉ ràng buộc một chiều duy nhất, nên hãy đọc xem vạch nằm ở phía nào. Bạn không được đè lên hai làn hay chạy lệch ra khỏi làn của mình (không đè vạch), và cũng không được đổi làn liên tục mà không có lý do. Cuối cùng, khi bị một xe có tốc độ tối đa cao hơn đuổi kịp: bạn không được tăng tốc cho tới khi xe đó vượt xong (đừng tăng tốc), và trên đường không kẻ làn, nếu không còn đủ chỗ giữa xe bạn và tim đường để xe kia lách qua thì bạn phải áp sát mép trái hết mức có thể để nhường đường (nhường bằng cách áp trái) — nghĩa vụ này không áp dụng trên đường có kẻ làn, vì ở đó xe sau chỉ cần dùng làn khác.

Rẽ trái, rẽ phải: có bắt buộc phải áp vào lề trước không?

Có — và với rẽ trái thì điều luật đặc biệt cụ thể. Khoản 1 Điều 34 buộc bạn áp sát mép trái của đường hết mức có thể ngay từ trước khi tới nơi, rồi đi chậm (徐行) men theo chính mép trái đó (cách rẽ trái). Cả hai vế đều bắt buộc: áp lề từ trước, và bám mép suốt cú rẽ. Áp vào giữa đường rồi cắt vòng phía trong giao lộ là một hình dạng hoàn toàn khác.

Rẽ phải là hình ảnh soi gương của rẽ trái, kèm một chi tiết lắt léo. Bạn áp sát giữa đường hết mức có thể từ trước, rồi đi chậm qua ngay phía trong tâm của giao lộ — ngay phía trong, không phải phía ngoài. Trên đường một chiều không có xe ngược chiều nào để phải chừa chỗ, nên bạn áp vào mép phải thay vì giữa đường.

Xe gắn máy (原動機付自転車) là trường hợp riêng. Tại giao lộ có đèn tín hiệu điều khiển giao thông, trên đường có ba 車両通行帯 trở lên — ngưỡng là ba, không phải hai — hoặc tại nơi có biển 「一般原動機付自転車の右折方法（二段階）」 (tấm biển), xe gắn máy thông thường phải rẽ phải hai giai đoạn (二段階右折): áp sát mép trái của đường, bật xi nhan phải tại điểm cách mép giao lộ 30 mét — 30 mét chứ không phải 50 — đi chậm qua thẳng giao lộ khi đèn xanh, dừng lại ở phía bên kia, xoay xe hướng sang phải, rồi chờ đèn phía trước chuyển xanh mới đi. Trong tình huống đó, đèn mũi tên xanh không giúp gì cho bạn: xe gắn máy buộc phải rẽ hai giai đoạn thì không được rẽ theo mũi tên. Mục 二段階右折 trong bảng thuật ngữ trình bày riêng thao tác này trên một trang.

Khi nào được đi vào 軌道敷 (phần đường có ray tàu điện)?

Chạy dọc theo nó thì gần như không bao giờ — chỉ được cắt ngang. Khoản 1 Điều 21 cấm đi trong 軌道敷 (phần lòng đường có đặt ray tàu điện), trừ khi bạn cắt ngang nó để rẽ trái, rẽ phải, sang đường hay quay đầu, và trừ khi đó là điều bất khả kháng để phòng ngừa nguy hiểm (nguyên tắc là cấm, cắt ngang để rẽ thì được).

Còn những ngoại lệ khác nữa, và cái nhìn thấy được là một tấm biển: 「軌道敷内通行可」 (標識令 số 四〇二) cho phép ô tô đi trong phần đường ray (tấm biển) — nhưng nó không có nghĩa là được đỗ xe ở đó. Ngay cả khi có biển, hai nghĩa vụ vẫn còn nguyên: không được cản trở tàu điện (tuyệt đối không cản trở), và nếu có tàu điện tới gần từ phía sau thì phải mau chóng ra khỏi phần đường ray hoặc giữ khoảng cách cần thiết với nó (mau chóng ra ngoài) — mau chóng ra ngoài, chứ không phải dừng lại tại chỗ.

Có lý do để tàu điện được đặt ra bộ quy tắc riêng thay vì bị gộp chung vào dòng xe cộ. Theo khoản 8 Điều 2, 「車両」 nghĩa là ô tô, xe gắn máy, xe thô sơ và xe buýt điện bánh hơi — tàu điện mặt đường không phải là 車両 (không được tính vào). Mỗi khi một câu hỏi trộn lẫn tàu điện với xe cộ, hãy kiểm tra xem nó đang dùng từ nào trong hai từ đó.

Câu hỏi thường gặp

Biển 「追越し禁止」 và biển 「はみ出し通行禁止」 khác nhau thế nào?

Biển 「追越し禁止」 cấm bản thân hành vi vượt xe. Biển trông rất giống nó là 「追越しのための右側部分はみ出し通行禁止」 chỉ cấm việc lấn sang nửa đường bên phải để vượt; kiểu vượt không lấn sang nửa bên phải thì vẫn được phép.

Có trường hợp nào được vượt xe ở đoạn đường cong không?

Không có. Gần chỗ ngoặt của đường và các đoạn cong là nơi cấm vượt, và lệnh cấm áp dụng ngay cả khi không có xe ngược chiều nào đang tới. Gần đỉnh dốc lên và đoạn dốc xuống có độ dốc lớn cũng vậy.

Muốn vượt xe thì trình tự đúng là gì?

Xác nhận đây không phải nơi cấm vượt, kiểm tra an toàn phía trước rồi kiểm tra bên phải và chếch phải phía sau qua gương (nếu sẽ lấn sang nửa đường bên phải thì phải kiểm tra cả an toàn của chiều ngược lại). Bật xi nhan phải, khoảng 3 giây sau thì tăng tốc trong giới hạn tốc độ tối đa và từ từ chuyển hướng sang phải, đi qua bên phải xe trước với khoảng cách an toàn. Bật xi nhan trái, đi tiếp cho tới khi nhìn thấy chiếc xe vừa vượt trong gương chiếu hậu trong xe, rồi từ từ trở về bên trái và tắt xi nhan.

Có được vượt qua vạch màu vàng để thay đổi hướng đi không?

Không. Khi các 車両通行帯 được phân cách bằng vạch màu vàng, bạn không được vượt qua vạch đó để thay đổi hướng đi. Vạch 「cấm thay đổi hướng đi」 cũng có thể chỉ ràng buộc một chiều, nên hãy xem vạch nằm ở phía làn nào.

Khi rẽ thì có phải áp vào làn gần nhất từ trước không?

Rẽ trái thì đúng như vậy: áp sát mép trái của đường hết mức có thể từ trước, rồi đi chậm men theo mép trái đó. Rẽ phải thì áp sát giữa đường hết mức có thể từ trước, rồi đi chậm qua ngay phía trong tâm của giao lộ. Trên đường một chiều, bạn áp vào mép phải thay vì giữa đường.

Khi nào được đi trong 軌道敷?

Khi cắt ngang nó để rẽ trái, rẽ phải, sang đường hoặc quay đầu; khi đó là điều bất khả kháng để phòng ngừa nguy hiểm; và khi có biển 「軌道敷内通行可」. Ngay cả khi có biển, bạn vẫn không được cản trở tàu điện, và nếu tàu điện tới gần từ phía sau thì phải mau chóng ra khỏi phần đường ray hoặc giữ khoảng cách cần thiết với nó.